بیژن روحانی

مسجد پاسارگاد؛ یک دوراهی دشوار

در قرون میانی اسلامی، در کنار آرامگاه کوروش و با استفاده از سنگ‌ و ستون‌های کاخ پاسارگاد مسجدی ساخته شد که تا هنگام جشن‌های دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهی بقایای فروریخته آن وجود داشت. اکنون سازمان میراث فرهنگی اعلام کرده است قصد احیاء کردن آن مسجد را دارد. چگونه می‌توان در محوطه‌ای که دارای لایه‌های تاریخی متفاوت است، تمام آن‌ها را به نمایش گذاشت بدون آن‌که آسیبی به هیچ کدام از این لایه‌ها وارد شود؟

جایزه ‌«شیرازی» برای حفاظت آثار تاریخی

در اولین سالگرد درگذشت دکتر باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی، از بنیان‌گذاران حفاظت علمی آثار تاریخی در ایران، یک پایگاه اینترنتی رسمی برای او راه‌اندازی و همچنین قرار شد از سال آینده جایزه‌ای به نام او به بهترین طرح‌های مرمتی اهدا شود. شیرازی معتقد بود مرمتگر باید تاریخ را به بیان درآورد و آن را تداوم بخشد. امیر آروند از حفاظت‌گران آثار تاریخی در‌مورد سالگرد درگذشت او با زمانه گفت و گو کرده است.

محیط زیست؛ قربانی طرح‌های مطالعه نشده

بزرگ‌ترین دریاچه درون‌مرزی ایران، دریاچه‌ی ارومیه به دلیل طرح‌های مطالعه نشده‌ی سدسازی و عبور جاده از میان آن، با خطر جدی نابودی روبه‌روست. دکتر اسماعیل کهرم، متخصص برجسته‌ی محیط زیست به زمانه می‌گوید که احداث سد بدون سنجیدن عوارض جانبی آن، غیر از به خطر انداختن میراث فرهنگی، می‌تواند محیط زیست را نیز با تغییرات ناخواسته روبه‌رو کند.

میراث چین در نمایش آغاز المپیک

در نمایش افتتاحیه المپیک پکن که بسیاری آن را بزرگ‌ترین نمایشی که تاکنون دیده شده نام داده‌اند، گوشه‌های مختلفی از تاریخ و میراث فرهنگی کهن چین نیز به نمایش درآمد. اپرای کونکو با قدمتی معادل ۶۰۰ سال که در فهرست میراث معنوی بشر از سوی سازمان یونسکو نیز به ثبت رسیده، بخشی از این مراسم را تشکیل می‌داد. مراسم عظیم و پرخرجی که علی‌رغم انتقاد‌هایی که به آن وارده شده، کار را برای برگزارکنندگان المپیک آینده در لندن دشوار خواهد کرد.

حقیقت عریان یا پوشیده

بیش از دویست سال پیش، تیه‌پولو نقاش ایتالیایی در یک اثر تمثیلی، «حقیقت» را به شکل زنی با سینه‌ عریان در کنار پیرمردی که نماد «زمان» بود تصویر کرد. اما نمایش تصویر پوشانده شده‌ای از این نقاشی، در کنفرانس مطبوعاتی نخست وزیر ایتالیا در هفته گذشته، اعتراض منتقدان و مورخان هنر را برانگیخته است. در قرن شانزدهم نیز اندام‌های برهنه در تعدادی از آثار مشهور تاریخ نقاشی از جمله دیوار‌نگاره نمازخانه سیستین واتیکان اثر میکل‌آنژ پوشانده شدند.

اشپیگل و تاریخ ایران

آیا سازمان ملل متحد در دام فریبی باستانی افتاده و کوروش را به اشتباه پادشاهی رئوف معرفی کرده است؟ این مضمون مقاله‌ای است که نشریه اشپیگل به تازگی در مورد تاریخ ایران منتشر کرده و در آن شخصیت کوروش را نتیجه نیرنگ‌های باستانی و همچنین تبلیغات سیاسی محمدرضا پهلوی، آخرین پادشاه ایران دانسته است. انتشار این مقاله پاسخ‌هایی اعتراض آمیز را از سوی ایرانیان به نشریه اشپیگل در پی داشته است.

پایکولی؛ برج ساسانی در کردستان عراق

باستان‌شناسان ایتالیایی به همراه همکاران کرد خود از دو سال پیش به مطالعات جدیدی در مورد برج و کتیبه‌ی پایکولی در عراق مشغول هستند. کتیبه‌ی پایکولی شرح چگونگی به سلطنت رسیدن نرسی پسر شاپور اول است که بعد از مرگ پدر و برادرانش از ارمنستان راهی ایران شد تا تاج و تخت را پس بگیرد. پایکولی میان قصرشیرین در ایران و سلیمانیه در عراق قرار دارد.

کنگره‌ی جهانی باستان‌شناسی نگران میراث ایران است

ششمین کنگره‌ی جهانی باستان‌شناسی در بیانیه‌ی خود ضمن مخالفت با حمله‌ی نظامی به ایران، همکاری باستان‌شناسان با نیروهای نظامی برای مشخص کردن مناطق تاریخی را نیز جایز ندانسته و آن را عاملی در جهت مشروعیت بخشیدن به اقدام نظامی تلقی کرده است. همچنین تعدادی از انجمن‌های غیردولتی در ایران نیز نگرانی خود را از احتمال بازگشت موقت استوانه‌ی کوروش از موزه‌ی بریتانیا به ایران اعلام کرده‌اند.

«آشیانه پرنده»ی پکن

معماران سوییسی در طرح ورزشگاه المپیک بیجینگ، با به نمایش گذاشتن سازه بنا، شکل آشیانه پرنده‌ای را میان این مجموعه بزرگ ورزشی خلق کرده‌اند که از جدیدترین فن‌آوری‌های روز در آن استفاده شده است. در کنار ورزشگاه محل افتتاح بازی‌ها، ورزشگاه دیگری با نام مکعب آبی برای شنا و ورزش‌های آبی ساخته شده که از کنار هم‌قرار گرفتن حباب‌های شفاف شکل گرفته است. در ساخت کل مجموعه سعی شده تا اصول معماری منطبق با محیط زیست به کار گرفته شود.

گفت و گو با معمار برج آزادی

سازمان زیباسازی شهر تهران که در حال مرمت کردن برج آزادی است، اعلام کرده قصد دارد در اطراف محوطه برج طراحی‌های جدیدی انجام دهد. حسین امانت، معماری که در بیست و چهار سالگی یکی از مشهورترین یادمان‌های ایران را طراحی کرده است، در مورد تعمیرات اخیر این سازمان به زمانه می‌گوید که طرح محوطه الهام گرفته ازنقش زیرگنبد شیخ لطف‌الله است و مداخلات باید خارج از بیضی اصلی میدان و با حفظ تناسبات انجام شود.

ایران پیش از تاریخ

مطالعات پیش از تاریخ در ایران، برای دوره‌ای دچار رکود شد اما اکنون با فعالیت‌های چند دانشگاه از جمله در آلمان، فرانسه و بلژیک مجددا به این رشته توجه شده است. محوطه‌های پارینه سنگی در ایران به دلیل شرایط ويژه جغرافیایی از تعدد و پراکندگی زیادی برخودار است. از کوهستان‌های زاگرس به عنوان یکی از نخستین مکان‌های اهلی کردن حیوان و گندم نام‌برده می‌شود. سامان حیدری، باستان‌شناس دوره پیش از تاریخ در این مورد با زمانه گفت‌وگو کرده است.

ایران کلیساهای خود را جهانی می‌کند

ثبت مجموعه کلیساهای ارامنه در آذربایجان، تعداد آثار ثبتی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو را به ۹ مجموعه افزایش می‌دهد. ایران یک‌بار دیگر نیز برای ثبت این مجموعه تلاش کرده بود که به دلیل نقص مدارک موفق نشد. کمیته میراث جهانی امسال بار دیگر ارگ بم را در فهرست میراث جهانی در خطر قرار داد و هم‌چنین از ایران خواست تا به تلاش‌های خود برای کم کردن از ارتفاع برج جهان‌نما در اصفهان ادامه دهد. ترکیب آثار ثبتی ایران در یونسکو، علاوه بر ارزش‌های معماری، به تنوع فرهنگی در این کشور نیز اشاره دارد.

صد سال شرق‌شناسی در خطر فراموشی

تصمیم دولت ایتالیا مبنی بر توقف فعالیت‌های مؤسسه ایتالیایی مطالعات شرق و آفریقا، مورد اعتراض گروه وسیعی از دانشگاهیان از کشورهای مختلف قرار گرفته است. این مؤسسه ضمن فعالیت در کشورهای گوناگون، در ایران و در سال‌های پیش از انقلاب، علاوه بر کاوش‌های باستان‌شناسی در شهر سوخته، عملیات مرمت و حفاظت در پارسه، مسجد جامع اصفهان، عالی قاپو، چهل ستون و هشت‌بهشت را به انجام رسانده بود. در چند سال گذشته و پس از یک وقفه طولانی، فعالیت‌های این گروه در ایران مجدداً از سرگرفته شد

آبشارهای شوشتر و فاضلاب شهری

سازه‌های آبی شوشتر که مجموعه‌ای است از یک کار مهندسی دقیق از دوران ساسانی، به دلیل ورود فاضلاب شهری احتمال دارد بخت ثبت شدن در فهرست میراث جهانی را به دست نیاورد. کارشناسانی از کمیته میراث جهانی به زودی با سفر به ایران این موضوع را از نزدیک بررسی می‌کنند. این سازه‌ها شامل رودها و کانال‌های مصنوعی، سدها و آب بندها، آبشارها و آسیاب‌های تاریخی است.

جنگ و صلح در دوران قاجار

کتاب‌ «جنگ و صلح در دوران قاجار» که مجموعه مقالاتی است از صاحب‌نظران مختلف، ساز و کار حکومت قاجارها در نحوه تعامل‌شان با قدرت‌های بزرگ روزگار خود را بررسی کرده و به قراردادهای صلح و سیاست اعطای امتیازهای انحصاری اقتصادی در آن دوران می‌پردازد. کتاب، می‌کوشد برخی قضاوت‌های عمومی و تاریخی در مورد قاجاریه را مورد بررسی مجدد قرار دهد.

سکه‌های عرب - ساسانی

به کاربردن اصطلاح «عرب - ساسانی» برای تعدادی از سکه‌های قدیمی از سوی یک سایت فروش اینترنتی، تعجب و حساسیت تعدادی از کاربران ایرانی را در روزهای گذشته برانگیخت. اما واقعیت آن است که این اصطلاح در مورد سکه‌هایی که توسط اعراب از روی نمونه‌های ساسانی یزدگرد سوم و خسرو دوم ضرب شده به کار می‌رود. در این سکه‌ها تصویر شاه و آتشدان‌های ساسانی همچنان وجود دارد، اما کلماتی به عربی به آن اضافه شده است. در قرن اول هجری سکه‌های بیزانسی نیز توسط اعراب مورد استفاده قرار می‌گرفت.

هیبیس؛ معبد داریوش در مصر

معبد هیبیس در واحه الخرقه در مصر به دستور داریوش اول ساخته و وقف خدایان مصری شد. معبد برای قرن‌ها زیر شن نسبتا سالم باقی مانده بود. روی دیوارهای معبد نقش داریوش در هیأت یک فرعون و در کنار خدایان و الهگان مصری قرار دارد. در یکی دیگر از این تصاویر، داریوش به شکل یک کودک از سینه الهه‌ای شیر می‌نوشد. نام او نیز با خط هیروگلیف در نقاط مختلف معبد به چشم می‌خورد.

دژ ایرانی در مصر

باستان‌‌شناسان مصری خبر از کشف ساختمانی مربوط به دوران هخامنشی در سی کیلومتری آبراهه سوئز داده‌اند. با این حال هنوز اطلاعات دقیقی از ساختار معماری این ساختمان هخامنشی اعلام نشده است. حضور این سلسله ایرانی در مصر به دوران کمبوجیه باز می‌گردد. داریوش اول نیز راه‌آبی میان دریای سرخ و رود نیل را مجدداً برقرار کرد. روی مجسمه‌ای از او که در مصر ساخته شده در کنار خط میخی، علائم هیروگلیف مصری نیز به کار رفته است.

فتحعلی شاه چگونه آقای لوور شد

مولفان کتاب «سرزمین لوور»، کتابی که آثار این موزه بزرگ را از جنبه موضوعی بررسی کرده است، لقب غیر رسمی آقای لوور را به پرده‌ای نقاشی از دومین پادشاه قاجار داده‌اند. لباس‌های فاخر پادشاه، ریش بلند و سیاه، کمر تنگ و باریک و دستان ظریف و زنانه از خصوصیات اکثر تابلوهای موجود از فتحعلی شاه است. این پادشاه تصاویری از خود را توسط سفرایش به دربارهای اروپایی می‌فرستاد.

شهرهای فراموش شده

گرچه در تمام حوزه‌های تمدنی، شهرهای مهم فراموش‌شده‌ای وجود دارند، اما در ایران تعداد و پراکندگی این شهرها که روزگاری از زمره مهم‌ترین و کلیدی‌ترین شهرهای ایرانی بوده‌اند، پرسش‌برانگیز است. شهرهای فراموش‌شده به واقعیتی مهم نیز که همان انقطاع یا گسست فرهنگی است، اشاره دارند. در بسیاری موارد اطلاعات امروزی ما از این شهرها بسیار اندک و جزیی است.