جمعه

«اُپرا»؛ پیوند موسیقی و تئاتر

محمود خوشنام: «اُپرا»، هنری است صحنه‏ای که از پیوند موسیقی و تئاتر پدید آمده است و پیشینه‏اش به پایان قرن شانزدهم میلادی می‏رسد. در آن زمان در فلورانس ایتالیا گروهی از اشراف و هنرمندان به فکر بازسازی تراژدی‏های قدیم یونان افتادند. نخستین دست‏آورد آنان «اُرفه و اوریدیکه» بود که این فرم تازه‏ی صحنه‏ای به زودی راه نفوذ خود را به سراسر اروپا باز کرد.

گفتن داستان ناگفته، عدم امکان روایت

ناصر غیاثی: برخی از نویسندگان دوست دارند با خواننده بازی کنند و اگر نگوییم همه، دست‌کم بسیاری از خوانندگان نیز دوست دارند بازی داده شوند. نویسنده چیزی را از خواننده قایم می‌کند و با کوبیدن ته مداد بر سطحی صاف، خواننده را به سمت کشف آن چیز یا چیزها می‌برد. در این ره‌گذر خواننده، گشتی در جهان داستان زده و سرانجام در انتهای بازی آن چیز را پیدا کرده است. یک بازی دل‌نشینی بین نویسنده و خواننده.

کم‌یابی بداهه‌پردازی واقعی در ایران

محمود خوشنام: کم‌یابی بداهه‌پردازی واقعی در ایران به گمان من ناشی از نظام آموزشی موسیقی سنتی است. در مکتب آموزش سنتی رابطه شاگرد و استاد به رابطه مرید و مراد تبدیل می‌شود. استاد از شاگرد توقع دارد در همه چیز، حتی در جزییات نواختن از او تقلید کند و شاگرد نیز از سوی دیگر نهایت افتخار خود را در پیروی دقیق از شیوه استاد می‌داند.

در آستانه‌ی جنون

ناصر غیاثی: شهروز رشید شاعر، نویسنده و مترجم ایرانی ساکن برلین است. در کارنامه‌ی ادبی او علاوه بر مقالات و ترجمه‌های فراوان در تارنماهای مختلف، شش مجموعه شعر، ترجمه‌ی یک از رمان به نام اخگر از شاندور مارای، انتشارات مروارید، یافت می‌شود. کتاب «مرثیه‌ای برای شکسپیر» آخرین اثر اوست. این یادداشت، در کنار بازخوانیِ این کتاب تلاشی است برای معرفی آن.

سمفونی؛ پدیدار از قلب سونات

محمود خوشنام: واژه‌ی «سونات»، برگرفته شده از ریشه‌ی لاتین «سوناره» به معنای نغمه‌ی سازی آمده است. تفاوت اصلی سونات و سمفونی در این بود که اولی با یک یا دو ساز، و دومی با ارکستر به اجرا در می‌آمد. قواعد موسیقی‌نویسی که بر اساس تغییر تِم و گسترش آن تدوین شده بود، در آفرینش هر دو فرم به کار گرفته می‌شد.

«تختی» پهلوان و قهرمان مردم بود، نه حاکمان

ایرج ادیب‌زاده: هفدهم دی‌ماه، ٤٢ سال از مرگ جهان پهلوان غلام‌رضا تختی، گذشت. یکی از قهرمانان پرافتخار کشتی ایران و جهان در صحنه‌های المپیک و جهانی که به دلیل روحیه‌ی جوان‌مردی، منش و اخلاق پهلوانی که ریشه در فرهنگ ایران دارد، هم‌چنان در میان مردم محبوب و فراموش‌نشدنی باقی مانده است. از مسلم اسکندر فیلابی در باره‌ی راز جاودانگی و محبوب بودن غلام‌رضا تختی ‌پرسیدم.

از هراس‌ها و پرسش‌ها در وبلاگی کاغذی

ناصر غیاثی: بهروز شیدا به عنوان پژوهش‌گر و منتقد ادبی ساکن سوئد برای اهل اندیشه نامی به غایت آشناست. نشر باران در سوئد، به تازگی کتابی از او منتشر کرده است به نام «هفت دات کام/ یک وبلاگ فرضی». در یادداشتی بیش‌تر از منظر فرم به این کتاب پرداخته‌ام.

کافکا در مونیخ

ناصر غیاثی: گاهی در گوشه و کنار تاریخ ادبیات وقایعی پیدا می‌شود که تعیین صحت و سقم آن اگر ناممکن نباشد، دست‌کم نامحتمل است. سرک کشیدن به این وقایع محض تفنن خالی از لطف نیست. این بار به سراغ یکی از داستان‌خوانی‌های کافکا می‌رویم و آن چه از این شب روایت می‌کنند.

ویولون؛ سازی محبوب و دشوار

محمود خوشنام: «ویولون» که از قرن ۱۸ میلادی به این‌سو به محبوب‌ترین ساز جهانی تبدیل شده است، شجره‌نامه‌ی بلند بالایی دارد و از یک خانواده‌ی پرجمعیت سربرآورده است. پدر بزرگش در قرن شانزدهم «ویول» یا «ویوله» نام داشته که هنگام نواخته شدن نه زیر چانه، که روی زانو یا میان زانوان جای می‌گرفته است. ویولون سوپرانوی خانواده است!

فکر می‌کردم نورنبرگ نیویورک نیست

ترجمه‌ی ناصر غیاثی: «نزدیکی مهدی کلهر به احمدی‌نژاد روز به روز به گسست درونی نرگس از پدرش دامن می‌زند. نرگس می‌گوید، پدرش اوایل این را حس نمی‌کرد. مرتب از نرگس می‌پرسید، دوست ندارد در همایش‌ها فیلم‌برداری کند.» خبرنگار روزنامه‌ی فرانکفورته آلگماینه گفت‌وگویی با نرگس کلهر انجام داده است که ترجمه‌ی آن را می‌خوانید.

«گوشه»‌های آواز

محمود خوشنام: ردیف موسیقی سنتی امروز ایران در هفت دستگاه و پنج آواز جای گرفته است. آواز محدودتر از دستگاه است و معمولا از دل یکی از دستگاه‌ها بیرون آمده است. اما «گوشه» کوچک‌ترین بخش ساختاری آواز یا دستگاه را بوجود می‌آورد. گوشه‌های هر آواز یا دستگاه با یک‌دیگر خویشاوندی محتوایی دارند.

در باره‌ی «کنسرت» یا «کنسرتو»

محمود خوشنام: «کنسرت» از اصطلاحاتی است که در سراسر دنیا به وفور در معنای برگزاری برنامه‌ی موسیقی به کار می‌رود. البته در حوزه‌ی موسیقی کلاسیک، «اجرا» هنگامی «کنسرت» نام می‌گیرد که گروهی باشد. اجراهای تک‌نوازان و تک‌خوانان در برابر این واژه رسیتال نامیده می‌شود. ولی کنسرت در زبان آلمانی یا کنسرتو در زبان ایتالیایی معنای مهم‌تر دیگری نیز پیدا می‌کند.

نمی‌توانی بگویی؟ بنویس!

ترجمه‌ی ناصر غیاثی: «دست‌مال داری؟ این سئوالی بود که مادر هر روز صبح پیش از آن که پا به خیابان بگذارم، از من می‌پرسید و چون نداشتم، برمی‌گشتم به اتاق و یکی برمی‌داشتم. هیچ روزی دست‌مال نداشتم، دست‌مال دلیلی بر مراقبت مادر از من بود.» جایزه‌ی ادبیات امسال نوبل به هرتا مولر، نویسنده‌ی آلمانی – رومانیایی اعطا شد. ترجمه‌ی قسمت‌هایی از سخن‌رانی هرتا مولر هنگام دریافت جایزه‌ی نوبل را بخوانید.

«پیوند ملایم و گوش‌نواز صداها»

محمود خوشنام: موسیقی، این دل‌انگیزترین دستاورد فرهنگ بشری در آغاز این‌گونه نبوده که حالا هست. موسیقی در گذر سده‌ها پرورش یافته تا به شکل امروزین خود رسیده است. ما می‌توانیم هر نوع موسیقی را که بخواهیم، برگزینیم، بشنویم و لذت ببریم. این لذت شنیداری ولی هنگامی کامل خواهد شد که با دانایی و آگاهی همراه باشد. در برنامه‌ی تازه‌ی خود درباره‌ی فرهنگ موسیقی، می‌خواهیم به تدوین این فرهنگ کوچک یاری برسانیم.

ادوارد سعید، محبوب دانش‌مندان چپ

روزنامه‌ی دی ولت؛ ترجمه‌ی ناصر غیاثی: وقتی کتاب «شرق‌شناسی»، ادوارد سعید منتشر شد، دانش‌جویان و بسیاری از دانش‌مندان مفتون جهان سوم بودند و از به اصطلاح امپریالیسم غرب شاکی. گرچه این شیفتگی ربط چندانی به واقعیت کشورهای در حال توسعه نداشت اما آن‌ها بیش‌تر گوش به ادعاهای محبوب‌شان سپرده بودند تا اوضاع حقیقی جهان سوم. اما حالا که از آن دوران گذشته، چگونه می‌توان توفیق پایدار این اثر را توضیح داد؟

کافکا در دام کافکائسک

ناصر غیاثی: از بیش از نیم قرن پیش، مقداری از دست‌نوشته‌های فرانتس کافکا، این مهم‌ترین نویسنده‌ی یهودی آلمانی‌زبان، در یکی از گاوصندوق‌های یکی از بانک‌های زوریخ قرار داد. این دست‌نوشته‌ها شامل مهم‌ترین کتا‌ب‌های او، اوراق شخصی و طرح‌هایش است. آلمانی‌ها می‌خواهند آن را بخرند و به آرشیو ادبیات آلمان واقع در شهر مارباخ ببرند، اما اسرائیلی‌ها مانع شده‌اند. این گزارش نگاه کوتاهی دارد به چند و چون ماجرا.

مرگ زبان‌ها

ونداد زمانی: مرگ زبان‌ها اجتناب ناپذیر است برای مثال می توان به تأثیرات مهاجرت که به شکل بسیار گسترده‌ای در جهان معاصر در حال تکوین شدن است،اشاره کرد. مهاجرت مردمی که از زبان‌های بومی استفاده می‌کردند به شهرهای بزرگ که معمولاً در آن زبان‌هی مشترک‌تر بین‌المللی نظیر انگلیسی کاربرد دارد، آن‌ها را مجبور می‌کند که برای ارتباط با جامعه جدید، زبان مسلط در شهر را به کار بگیرند.

«شیدا»ی شیدا

محمود خوشنام: می‌توان گمان کرد که شیوه‌ی تازه‌ای که علی‌اکبر شیدا در تصنیف‌سازی به‌کار برده است، مورد پسند جامعه قرار گرفته و از سوی دیگران بی‌نام و نشانی نیز تقلید شده است. شیداشناسان یکی دو نشانه برای تشخیص اصالت تصنیف‌های او در دست دارند. یکی آن که متن تصنیف‌ها ترکیبی از شعر شاعران معروف و شعرهای ساده‌ی خود اوست. دیگر آن که آهنگ تصنیف‌ها همیشه با یک بخش ضربی تند رنگ‌مانند پایان می‌گیرد.

میلان کوندرا، بار دیگر در معرض اتهام

ناصر غیاثی: سال گذشته، درست در چنین روزهایی نام میلان کوندرا بار دیگر بر سر زبان‌ها افتاد و روزنامه‌ها و خبرگزاری‌ها از او نام بردند؛ این بار نه به عنوان نویسنده و روشن‌فکر بل‌که به عنوان متهم به جاسوسی برای رژیم کمونیستی چکسلواکی سابق. هفته‌ی گذشته بار دیگر این اتهام مطرح شد، این بار با سندی که تأییدی بر سند پیشین است.

شیدا قره‌چه‌داغی، از معدود آهنگ‌سازان زن ایرانی

محمود خوشنام: شیدا قره‌چه‌داغی نخستین موسیقی را در سال ۱۳۵۱ برای فیلم کوتاه «هفت شهر عشق»، ساخته‌ی علی‌اکبر صادقی نوشت که بعد موسیقی برای فیلم‌های دیگری چون «تداعی» از نورالدین زرین‌ کلک، «دوباره نگاه کن» از فرشید مثقالی و «چنین کنند حکایت» از محمدرضا اصلانی را به دنبال آورد. او برای دو صفحه‌ی داستانی از محمود آزاد تهرانی و عباس کیارستمی نیز موسیقی نوشته است.